വിവരാവകാശം: അടിസ്ഥാനപരമായ ജനാവകാശം

ഒക്ടോബർ 12 വിവരാവകാശ ദിനമായാണ് ഇന്ത്യയിൽ ആചരിക്കുന്നത്. വിവരത്തിനുള്ള അവകാശം (Right to Information) ഒരു അടിസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശമാണ്. ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 19(1)(a) അഭിപ്രായപ്രകടനത്തിനും വാക്കിനുമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പുനൽകുന്നു. ഇത് 1948-ലെ മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെ സർവദേശീയ പ്രഖ്യാപനത്തിലെ (UDHR) ആർട്ടിക്കിൾ 19-ന്റെ ആശയവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു . സംസാരിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമോ അഭിപ്രായപ്രകടന സ്വാതന്ത്ര്യമോ എല്ലാ പ്രധാന മനുഷ്യാവകാശ രേഖകളിലും കാണാം. ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെ സർവദേശീയ പ്രഖ്യാപനത്തിലെ ആർട്ടിക്കിൾ 19, സിവിൽ-രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര ഉടമ്പടിയിലെ (ICCPR) ആർട്ടിക്കിൾ 19, 1950-ലെ മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാന സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളുടെയും സംരക്ഷണത്തിനായുള്ള യൂറോപ്യൻ കൺവെൻഷനിലെ (ECHR) ആർട്ടിക്കിൾ 10 എന്നിവയാണ് അതിലെ പ്രധാന വ്യവസ്ഥകൾ. ഈ അനുച്ഛേദങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്, “ഓരോരുത്തർക്കും അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. ഈ അവകാശത്തിൽ അഭിപ്രായങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിർത്തുന്നതിനും, പൊതുഅധികാരികളുടെ ഇടപെടലില്ലാതെയും അതിർത്തികളുടെ പരിഗണനയില്ലാതെയും വിവരങ്ങളും ആശയങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നതിനും കൈമാറുന്നതിനുമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉൾപ്പെടുന്നു” എന്നതാണ്.

നമ്മുടെ രാജ്യത്ത്, ഇന്ത്യൻ പാർലമെന്റ് 2005-ൽ വിവരാവകാശ നിയമം പാസാക്കി. ഇന്ത്യയിലെ പൗരന്മാർക്ക് വിവരത്തിനുള്ള അവകാശം ഉറപ്പാക്കുകയും പൊതുഅധികാരികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള വിവരങ്ങളിലേക്ക് ഓരോ പൗരനും പ്രവേശനം സാധ്യമാക്കുകയുമാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. അതിനാൽ, ഓരോ പൊതുഅധികാര സ്ഥാപനത്തിന്റെയും പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സുതാര്യതയും ഉത്തരവാദിത്തവും വളർത്തുക എന്നതാണ് വിവരാവകാശത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം. ഭരണഘടനയുടെ കീഴിൽ അന്തർലീനമായ ഒരു മൗലികാവകാശമായിരുന്നു ‘അറിയാനുള്ള അവകാശം’. വിവരാവകാശ നിയമം നിലവിൽ വന്നതോടെ അത് ഒരു നിയമപരമായ അവകാശമായി മാറി. എന്നാൽ, ഒരു മൗലികാവകാശമെന്ന നിലയിൽ വിവരാവകാശത്തിന്റെ വ്യാപ്തി ഒരു സാധാരണ നിയമപരമായ അവകാശത്തിന്റേതിനേക്കാൾ വളരെ വിശാലമായിരുന്നു.

2005-ലെ വിവരാവകാശ നിയമം (2005-ലെ നിയമം നമ്പർ 22; 2011 ഫെബ്രുവരി 1 വരെ ഭേദഗതികളോടെ) നിർവചിക്കുന്നതുപോലെ, “‘വിവരം’ എന്നതിൽ രേഖകൾ, പ്രമാണങ്ങൾ, മെമ്മോകൾ, ഇ-മെയിലുകൾ, അഭിപ്രായങ്ങൾ, ഉപദേശങ്ങൾ, പത്രക്കുറിപ്പുകൾ, സർക്കുലറുകൾ, ഉത്തരവുകൾ, ലോഗ്ബുക്കുകൾ, കരാറുകൾ, റിപ്പോർട്ടുകൾ, പേപ്പറുകൾ, സാമ്പിളുകൾ, മാതൃകകൾ, ഇലക്ട്രോണിക് രൂപത്തിലുള്ള ഡാറ്റാ സാമഗ്രികൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ ഏതു രൂപത്തിലുള്ളതുമായ ഏത് സാമഗ്രിയും ഉൾപ്പെടുന്നു. നിലവിൽ പ്രാബല്യത്തിലുള്ള മറ്റേതെങ്കിലും നിയമപ്രകാരം ഒരു പൊതുഅധികാര സ്ഥാപനത്തിന് ലഭ്യമാക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്വകാര്യ സ്ഥാപനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവരങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.”

അതുപോലെതന്നെ, പൊതുഅധികാര സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ബാധ്യതയും നിയമം വ്യക്തമാക്കുന്നു: “ഓരോ പൊതുഅധികാര സ്ഥാപനവും അതിന്റെ എല്ലാ രേഖകളും ശരിയായ രീതിയിൽ പട്ടികപ്പെടുത്തുകയും സൂചികപ്പെടുത്തുകയും വേണം. ഈ നിയമപ്രകാരം വിവരാവകാശം വിനിയോഗിക്കാൻ സൗകര്യമാകുന്ന തരത്തിലും രൂപത്തിലുമാകണം അത്. കമ്പ്യൂട്ടർവൽക്കരിക്കാൻ അനുയോജ്യമായ എല്ലാ രേഖകളും, വിഭവങ്ങളുടെ ലഭ്യതയ്ക്ക് വിധേയമായി, യുക്തിസഹമായ കാലയളവിനുള്ളിൽ കമ്പ്യൂട്ടർവൽക്കരിക്കുകയും രാജ്യത്തുടനീളം വിവിധ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ ഒരു ശൃംഖലയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും വേണം; അങ്ങനെ അത്തരം രേഖകളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം സുഗമമാക്കുകയും വേണം…”

ഇതേ ആശയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതിനുള്ള അപേക്ഷയെക്കുറിച്ചും നിയമം വ്യക്തമാക്കുന്നു:

“ഈ നിയമപ്രകാരം ഏതെങ്കിലും വിവരം ലഭിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരാൾ, നിർദേശിക്കപ്പെട്ട ഫീസ് സഹിതം, ഇംഗ്ലീഷിലോ ഹിന്ദിയിലോ അപേക്ഷ സമർപ്പിക്കുന്ന പ്രദേശത്തെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷയിലോ, എഴുത്തിലൂടെയോ ഇലക്ട്രോണിക് മാർഗത്തിലൂടെയോ അപേക്ഷ നൽകേണ്ടതാണ്. അപേക്ഷ ബന്ധപ്പെട്ട പൊതുഅധികാര സ്ഥാപനത്തിലെ കേന്ദ്ര പബ്ലിക് ഇൻഫർമേഷൻ ഓഫീസർക്കോ (CPIO), സംസ്ഥാന പബ്ലിക് ഇൻഫർമേഷൻ ഓഫീസർക്കോ (SPIO), അല്ലെങ്കിൽ കേന്ദ്ര അസിസ്റ്റന്റ് പബ്ലിക് ഇൻഫർമേഷൻ ഓഫീസർക്കോ (CAPIO), സംസ്ഥാന അസിസ്റ്റന്റ് പബ്ലിക് ഇൻഫർമേഷൻ ഓഫീസർക്കോ (SAPIO) സമർപ്പിക്കാം. ആവശ്യപ്പെടുന്ന വിവരത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ അപേക്ഷയിൽ വ്യക്തമാക്കണം. എന്നാൽ, അത്തരം അപേക്ഷ എഴുത്തിൽ നൽകാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ, അപേക്ഷകൻ വാക്കാൽ ആവശ്യപ്പെടുന്ന വിവരങ്ങൾ എഴുത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിനാവശ്യമായ എല്ലാ യുക്തിസഹമായ സഹായവും ബന്ധപ്പെട്ട ഉദ്യോഗസ്ഥൻ നൽകണം.

(2) വിവരം ആവശ്യപ്പെടുന്ന അപേക്ഷകൻ, വിവരം ആവശ്യപ്പെടുന്നതിന്റെ കാരണം നൽകേണ്ടതില്ല. അപേക്ഷകനുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിന് ആവശ്യമായ വ്യക്തിഗത വിവരങ്ങൾ ഒഴികെ മറ്റേതെങ്കിലും വ്യക്തിഗത വിവരങ്ങളും നൽകേണ്ടതില്ല.”

വിവരാവകാശം: ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറ

അവകാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതു സംവാദത്തിനും രണ്ട് പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട മാനങ്ങളുണ്ട് — ധാർമ്മികവും നിയമപരവും/ഭരണഘടനാപരവുമായ സംവാദങ്ങൾ. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ജീവിതവും ഗുണനിലവാരവും ഈ രണ്ട് സംവാദങ്ങളെയും തുടർച്ചയായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ശ്രമങ്ങളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളുടെയും രൂപത്തിലുള്ള ഒരു സംവാദാത്മകവും പരസ്പരപ്രവർത്തനപരവുമായ ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് ഇത് സാധ്യമാകുന്നത്.

ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങൾ ഭരണഘടനയിൽ നൽകപ്പെടുകയോ ഉറപ്പാക്കപ്പെടുകയോ നേടപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങൾ സ്വയംഭരണത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്; അവയുടെ അർത്ഥവും വ്യാപ്തിയും തുടർച്ചയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണിത്. പാർലമെന്റ്, എക്സിക്യൂട്ടീവ്, ജുഡീഷ്യറി, നാലാം എസ്റ്റേറ്റ്, അഞ്ചാം എസ്റ്റേറ്റ് തുടങ്ങിയ ‘ഏജൻസികൾ’ ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതിൽ യഥാർത്ഥമായ പങ്കുവഹിക്കുന്നത് അവയെ ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനും സജീവമാക്കാനും കഴിയുമ്പോഴാണ്.

മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങളെ ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നത് ഭരണഘടനാപരവും നിയമപരവും രാഷ്ട്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായ സ്ഥാപനവൽക്കരണത്തിലൂടെയാണ്. സംസാരിക്കാനും കേൾക്കാനുമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, അഭിപ്രായപ്രകടനത്തിനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, ഒടുവിൽ വിവിധ സാമൂഹിക തലങ്ങളിൽ ആശയവിനിമയം നടത്താനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം — ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് വിശാലമായ അർത്ഥത്തിൽ ‘സാമൂഹിക സംവാദത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം’ എന്ന് വിളിക്കാവുന്ന ഒന്നായി മാറുന്നു.

നമ്മുടെ കാലത്തെ പ്രമുഖ ചിന്തകനായ ചാൾസ് ടെയ്‌ലർ നിരീക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങളെ ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്ന വിവരാവകാശം സ്വയംഭരണത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

“...സ്വയംഭരണം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സത്തയുടെ ഭാഗമാണ്; ഉറപ്പാക്കപ്പെടേണ്ടതിന്റെ ഭാഗം തന്നെയാണ് അത്. ... പൗരന്റെ ശേഷിയുടെ അനിവാര്യ ഘടകമാണിത്. ... സ്വയംഭരണത്തിൽ പൂർണ്ണമായി പങ്കാളിയാകുക എന്നത്, മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം തനിക്ക് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഭരണസമ്മതത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ, കുറഞ്ഞത് ചില അവസരങ്ങളിലെങ്കിലും, പങ്കാളിയാകാൻ കഴിയുക എന്നതാണ്. ഭരിക്കുകയും ഭരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുക എന്നതിന്റെ അർത്ഥം, കുറഞ്ഞത് ചില സമയങ്ങളിലെങ്കിലും, ഭരണാധികാരികൾ ‘അവർ’ മാത്രമല്ല, ‘നമ്മൾ’ കൂടിയാകുക എന്നതാണ്.”

ഈ ഉൾക്കാഴ്ച നമ്മോട് പറയുന്നത്, അവകാശങ്ങളുടെയും നിയമത്തിന്റെയും നിയമപരമായ വ്യവസ്ഥകളുടെയും ജനാധിപത്യപരമായ സ്വയംപ്രതിഫലനം ജൈവികമായിരിക്കണം എന്നതാണ്. അത് ബഹുസ്വരതയുടെ ഒരു ധാർമ്മികതയാൽ പ്രചോദിതമായിരിക്കണം. ബഹുസ്വരതയുടെ ധാർമ്മികത എന്നത് പാരമ്പര്യാനന്തരവും ബഹുമതപരവും ബഹുസാംസ്കാരികവുമായ സാമൂഹികാവസ്ഥയെ യുക്തിപരമായും സംവാദാത്മകമായും മനസ്സിലാക്കുന്നതിനെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇത്, മറുവശത്ത്, ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളുമായും സ്വയംഭരണത്തിനായുള്ള ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളുമായും പൊരുത്തപ്പെടുന്നു.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ നമ്മെ കൂടുതൽ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഇതാണ്: ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങളും ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പാലമായ ആദർശം സ്വയംഭരണമാണെങ്കിൽ, പൊതുമണ്ഡലവും സിവിൽ സമൂഹവും ഇല്ലാതെ ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളെയും സ്വയംഭരണത്തെയും സങ്കൽപ്പിക്കാനാവില്ല.

ആധുനിക ബഹുസ്വര സമൂഹങ്ങളിൽ ധാർമ്മികത, നീതി, രാഷ്ട്രീയ ഇച്ഛാരൂപീകരണം എന്നിവയെ യുക്തിപരമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ശ്രമമായാണ് പൊതുമണ്ഡലം (public sphere), സിവിൽ സമൂഹം (civil society) എന്നീ ആശയങ്ങൾ നമ്മുടെ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിലും സഹവർത്തിത്വത്തിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

അതിനാൽ, ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളുടെ സ്ഥിരീകരണത്തിലൂടെ സ്വയംഭരണം നിരന്തരം സാക്ഷാത്കരിക്കുകയും അതുവഴി നമ്മുടെ ജനാധിപത്യത്തെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുക എന്നത് വളരെ അടിയന്തരവും വെല്ലുവിളി നിറഞ്ഞതുമായ ദൗത്യമാണ്. വിവരാവകാശം ഒരു പ്രധാന ജനാവകാശമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അത് നമ്മുടെ ജനാധിപത്യത്തെ അടിത്തട്ടുതലത്തിലുള്ള ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സാധ്യതകളുമായും സ്വയംഭരണത്തിന്റെ ആദർശവുമായും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

വിവരാവകാശ നിയമം 2005: സമീപകാല ഉയർച്ചകളും പരിമിതികളും

2005-ലെ വിവരാവകാശ നിയമം, ചില പൊതുഅധികാര സ്ഥാപനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായി ഒഴിവാക്കുന്നതുപോലുള്ള പ്രധാന പരിമിതികളുടെ പേരിൽ വിമർശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഔദ്യോഗിക രഹസ്യനിയമം (Official Secrets Act), ഇന്ത്യൻ തെളിവ് നിയമം (Indian Evidence Act) തുടങ്ങിയ മറ്റ് നിയമങ്ങളിലും ചില വിവരങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കുന്ന വ്യവസ്ഥകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവയും വിവരാവകാശ നിയമത്തിന്റെ ഫലപ്രാപ്തിയെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. മാത്രമല്ല, വിവരാവകാശ നിയമം പ്രധാനമായും പൊതുമേഖലയിലാണ് ബാധകമാകുന്നത്.

ഇതോടെ ‘അറിയാനുള്ള അവകാശത്തിന്റെ’ മഹത്വം ഒരു പരിധിവരെ കുറയുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും, വിവരാവകാശ നിയമം-2005 വഴി ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാർക്ക് ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ലഭിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ സംവിധാനവും, വിവരാവകാശത്തെ ഓൺലൈൻ സംവിധാനത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയും അതുവഴി വിവരാവകാശത്തിന്റെ മേഖലയെ ഡിജിറ്റൈസ് ചെയ്യുകയും ചെയ്യാനുള്ള കേന്ദ്രസർക്കാരിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ ശ്രമങ്ങളും നമ്മുടെ ജനാധിപത്യത്തെ കൂടുതൽ സുതാര്യവും വിവരങ്ങളെ കൂടുതൽ പ്രാപ്യവുമാക്കുമെന്ന് നമുക്ക് പ്രതീക്ഷിക്കാം.

അതുകൊണ്ട്, പരിമിതികളിൽ മാത്രം ഊന്നൽ നൽകുന്നതിനുപകരം, 2005-ലെ വിവരാവകാശ നിയമത്തിലേക്ക് നമുക്ക് നോക്കാം. വിവരാവകാശം പോലുള്ള ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളിലൂടെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യത്തിനും സ്വയംഭരണത്തിനുമുള്ള നമ്മുടെ ജനാധിപത്യപരമായ പരിശ്രമങ്ങളെയും പോരാട്ടങ്ങളെയും തുടർന്നും ഉണർത്താൻ ഈ നിയമത്തിന് കഴിയട്ടെ.

പ്രൊഫ. പയസ് വി തോമസ്,

തത്വചിന്താ വിഭാഗം,

അസം കേന്ദ്ര സർവകലാശാല.